زرهم - زوام

اگر فونت ِ فارسي ِ « بدر » نداريد ، اين فايل زيپ را دانلود كرده و محتوي آن را كپي نموده ، در پوشه ي فونت شاخه ي ويندوز ( درايو نصب ويندوز ) پيست كنيد .    z                   Close


در كارنامه ي ِ اردشير بابكان ، اندكي پس از فقره اي كه در باب ِ « جهرم » بدان استناد شد ٭ ، « نام » ي آمده كه زنده ياد فره وشي – گويا به استناد ِ شاهنامه – آن را صورتي از « جهرم » ، و با آن برابر دانسته است . نخست عين ِ متن ِ پهلوي ِ عبارتي را كه واژه ي مورد ِ نظر در آن است ، با آوانگار و پارسي گردان ِ آن ، و ابيات ِ شاهنامه ، مي آورم :



     □ مهرك انوشك زاتان ‹ از › زرهم ( 3 ) پارس چون شنود كه اردشير به در كرم ناپردازش ‹ است › و بر سپاه كرم پيروز نشد ، ...
                 □ به جهرم يكي مرد بد بد نژاد (1)
                    كجا نام او مهرك نوش زاد
                    چو آگه شد از رفتن اردشير
                    وز آن ماندن او بر آن آبگير
                    ز جهرم بيامد ...
توضيح ِ زنده ياد فره وشي ، ذيل ِ « زرهم » : « 3 - جهرم ، در برخي نسخه ها اين واژه نيامده است . » (  كارنامه ، ص62 و 63 )
اين نامْ واژه را نمي توان صورتي از « جهرم » دانست ؛ به دو دليل : 1- چنان كه ديديم « جهرم » خود در اصل « گاه / گَه رام » بوده است ( به نظر ِ نگارنده ) . 2- باز چنان كه ديديم ، پيش از اين ، از « جهرم » - به صورت ِ « رامش ْ اردشير » - سخن رفته ، و از كدخداي ِ آن : « بُناك » ، كه به خدمت ِ اردشير پيوسته . چگونه اندكي بعد « جهرم » نام ِ ديگري يافته ، و كدخداي ِ ديگري ؟! ( و به فرض هم كه بگوييم : ممكن است ترتيب ِ زماني ِ وقايع در اين روايت بر هم خورده باشد ، فرقي نمي كند و تناقض به حال ِ خود باقي است . )
□
اينك ببينيم كه ، آيا مي توان از اين نام ، يعني « زرهم » ، در متون و منابع ِ ديگر نشاني به دست آورد .
زنده ياد فره وشي ، افزون بر روايت ِ شاهنامه ، اخبار ِ اردشير را از نه / 9 منبع ِ تاريخي نيز به پيوست ِ كتاب آورده است . فقره ي ِ شاهنامه را قبلاً از پابرگ ِ ص 63 ، نقل نمودم . از منابع ِ نه گانه ، در تاريخ ِ طبري : « از اردشير خره به مهرك پادشاه ابرساس ... نوشت كه ... » [ كارنامه ، ص 253 ] ؛ در تاريخ ِ بلعمي : « شهري بود نام آن اردشير خره و ملكي بود نام وي مهرك ... » [ همان ، ص 261 و نيز 266 ] ؛ و در الكامل ِ ابن ِ اثير ( ترجمه ي باستاني پاريزي ) : « مهرك حاكم ِ ابرساس ( از توابع اردشير خره )» [ همان ، ص 268 ] آمده ؛ و در شش منبع ِ ديگر [ اخبار الطّوال ، التّنبيه والاشراف ، مروج الذّهب ، تاريخ ِ گزيده ، مجمل التّواريخ (2) ، فارس نامه ي ِ ابن ِ بلخي ] – و نيز در تاريخ ِ يعقوبي – اشاره اي به مهرك ديده نمي شود . در  ايران در زمان ِ ساسانيان  نيز ، كريستن سن به ريز ِ وقايع نپرداخته ، و از اين رو اشاره اي به اين فقره نشده است .
در جغرافياي تاريخي ... لسترنج ، مسالك و ممالك اصطخري – تصحيح ِ استاد ايرج افشار - ، فارس نامه ي ابن ِ بلخي ( در غير ِ موضع ِ داستان ِ اردشير ) ، و لغت نامه نيز چنين نامي ديده نمي شود . ( ضمناً ، « ابرساس » نيز ، كه طبري و ابن ِ اثير آورده اند ، در چهار كتاب ِ اخير ديده نمي شود ! )
( خانم پروفسور هايد ماري كخ ، در كتاب ِ بسيار ارزنده ي ِ از زبان ِ داريوش [ ترجمه ي ِ دكتر پرويز رجبي ، ص 84 ] نموداري از « حوزه ي ِ ديواني ِ 3 – جنوب ِ شرقي ِ تخت جمشيد » آورده اند كه در آن نام ِ 87 تا 89 شهر و روستا و ... ذكر شده . اگرچه اين نام ها مربوط به 8 – 7 سده پيش از روزگار ِ اردشير است – و عجالةً زمان ِ نامعلوم ِ تأليف ِ كارنامه را در نظر نمي گيريم ! - ، محض ِ كنجكاوي همه را ذرّه بين انداخته و ديدم ؛ نامي كه كمترين شباهتي به zarham داشته باشد ، ديده نمي شود . و البتّه ، شهر ِ مورد ِ نظر ِ ما ، معلوم نيست كه در كدام بخش ِ فارس بوده . )
□
متأسّفانه ، دكتر فره وشي با حذف ِ نسخه بدل هاي ِ متن ِ مصحَّح ِ سنجانا ، به گونه اي آشكار از ارزش ِ كار ِ خود كاسته است ؛ و نمي توان دانست كه اين واژه ضبط هاي ِ ديگري هم داشته يا نه . البتّه به نظر ِ نگارنده ، در اين واژه تحريفي روي نداده ، و اشكال در خوانش ِ آن بوده ، و درست ِ آن zavām است !
اگر به خطا نرفته باشم ، احتمالاً اين نام با « رم زوان » كه در فارس نامه و منابع ِ ديگر آمده يكي است . ( تبديل ِ m/n ، مورد ِ ساده و پر نمونه اي است (3) . براي ِ « رم » بنگريد به يادداشت ِ استاد ايرج افشار ، در « فهرست لغات و تركيبات » ِ مسالك و ممالك ، ص 305 . و مختصراً : « رم ، كه جمع آن رموم آمده بر محل سكناي قبايل كرد كه در فارس چادر نشين و گوسفند چران بوده اند اطلاق گرديده و ظاهراً مرتبط با كلمه ي فارسي « رمه » است .» به گمان ِ نگارنده ، اين واژه مي تواند با « رام » مربوط بوده باشد . ضمناً ، پدر و نياكان ِ پدري ِ اردشير ، شبانان يا كُرد ْشبانان بوده اند . بنگريد به : كارنامه ، ص 5 – 4 ، و روايت ِ شاهنامه در پابرگ . )
: « رم زوان و داذين و دوّان چند نواحي است از اعمال اردشير خره و همه گرمسير است و بعضي كي قهستان است معتدل است و غلّه بوم ، و ميان كازرون و نوبنجان است . » [ فارس نامه ، ص 137 ]
« قلعه ي رم روان ، به نزديك غنديجان و آن حدود است قلعه اي محكم هواي آن گرم سير است و آب از مصنعها . » [ همان ، ص 157 ]
،
در اين فقره ي ِ دوّم نيز بايد « رم زوان » بوده باشد ( اگرچه مصحّحان – لسترنج و نيكلسون – اين دو را يكي ندانسته اند ... ) . اين يكي بودن ، تا حدودي از نوشته ي ِ حمدالله مستوفي تأييد مي شود : « و قلعه ي رم زوان به حدود غنديجان جايي محكم است و هوايش گرمسير است و آبش از مصانع . » [ رك : جغرافياي ِ تاريخي ، ص 280 ] – و به نظر مي رسد كه مستوفي خود از فارس نامه نقل كرده است . اگرچه ، جايي كه نزديك ِ « غنديجان » باشد ، نمي تواند ميان ِ « كازرون » و « نوبنجان » باشد ! ( بنگريد به نقشه ي فارس و كرمان ، در جغرافياي ِ تاريخي ، ميان ِ صفحه ي ِ 296 و 297 ) اين احتمال هست كه در عبارت ِ ص 137 ، در اصل « غنديجان » بوده و به « نوبنجان » تحريف ِ ديداري شده باشد .
لسترنج محلّ ِ اين « رم زوان » را روي ِ نقشه مشخّص نكرده . از آنجا كه فردوسي به جاي ِ « زرهم » ِ فره وشي يا « زوام/ زوان » ِ نگارنده ، « جهرم » آورده – اگرچه احتمال ِ خطا در منابع ِ وي هست - ، و با توجّه به نام ِ « ابرساس » كه طبري و ابن ِ اثير آورده اند ، و اين مي تواند صورتي از « ابرز » ( در جنوب ِ غربي ِ جهرم ، و « جنوب ِ ولايت ِ سيمكان » ؛ رك : جغرافياي ِ تاريخي ، نقشه ؛ و ص 274 ) و يا مرتبط ِ با آن بوده باشد . و نيز از آنجا كه « كازرون » و « نوبنجان »/ « غنديجان » هيچ يك از اعمال ِ اردشير خره نيست (4) ( اگرچه ، ميانه ي ِ آن ، مي تواند درست در مرز ِ اردشير خره باشد . بنگريد به نقشه . ) ، اين احتمال هست كه « زوام / زوان » جايي در نزديكي ِ « جهرم » بوده باشد ؛ شايد ميان ِ « كارزين » و « سيمكان » ، يا ميان ِ « كارزين » و « كوبنجان » ( كه محلّ ِ آن در نقشه نيامده . ابن ِ بلخي آن را شهركي ميان ِ شيراز و پسا گفته [ ص 139 ] و از آن همراه با « سروستان » نام برده ، پس بايد نزديك به آن بوده باشد ؛ احتمالاً ميان ِ شيراز و سروستان ، در نزديكي ِ « درياچه ي ِ ماهلويه » [ رك : جغرافيا ، ص 2 – 271 ] ... )
□
از آنجا كه تاختن ِ مهرك ِ انوشك زاتان به بنگاه ِ اردشير ، در ميانه ي ِ كارزار ِ اردشير با كَرم ْ خداي واقع شده ، شايد محلّ ِ « كَرم » بتواند به تشخيص ِ محلّ ِ « زوام » ياري رساند . امّا محلّ ِ « كرم » نيز درست روشن نيست !
زنده ياد فره وشي نوشته است : « ناحيه ي كرم ممكن است بنا به روايت فردوسي كرمان باشد و نيز ممكن است بنا بر استخري در مسالك و ممالك ، ناحيه ي آباده و كردبجرد باشد . » [  كارنامه ، ص 55 ، پابرگ 4 ]
از « كردبجرد » جز در همين مسالك و ممالك ( چاپ ِ ايرج افشار ، ص 101 ) نشاني نيافتم ، و در اين كتاب نيز توضيحي ديده نمي شود ، الّا اين كه در اوّل ِ « ذكر نواحي دارابگرد » مي نويسد : « ناحيه ي كرم دو قصبه دارد : آباده و كردبجرد . » - و امّا « آباده ، شهركي است با قلعه ي استوار و هواي معتدل دارد و آب آن از فيض رود كُر است و نزديك آن درياكي است و ... نزديك ولايت حسويه است ... » [ فارس نامه ، 129 ] . لسترنج محلّ ِ آباده را بر كناره ي ِ شمالي ِ درياچه ي ِ بختگان آورده ؛ و كاملاً درست است . [ رك : نقشه ، و ص 299 ] ( بنگريد به : فارس نامه ، ص 161 : راه ِ رودان ؛ مسالك و ممالك ، ص 114 : از شيراز به سيرگان . – اصطخري از آباده با نام ِ « زياد آباد » ياد كرده ؛ اگرچه احتمال ِ يكي نبودن ِ اين دو نيز هست . )
تا اينجا محلّ ِ يكي از دو قصبه ي ِ كَرم مشخص است ؛ اگرچه اين نكته ي ِ وصف ِ ابن ِ بلخي ، كه : « آب آن از فيض رود كُر است » قدري ترديد ايجاد مي كند ، و شايد بتوان پنداشت كه آن در ساحل ِ جنوبي ِ بختگان بوده ؛ روبروي ِ درياچه ي ِ ماهلويه ؛ حوالي ِ مصبّ ِ رودان ِ كُر – پرواب . و در هر حال ، براي ِ پژوهش ِ دقيق نياز به منابعي است كه نگارنده بدان دسترس ندارد .
و امّا ، شهر يا ديهي به نام ِ « كَرم » نيز داشته ايم . « شهر كرم چنان كه كتب مسالك نوشته اند در چند ميلي فسا سر راه سروستان قرار داشت ... » [ جغرافيا ، 312 ] بنا به نوشته ي ِ اصطخري ( مسالك ، 116 ) كرم ، در هشت فرسنگي خورستان [ ظ : سروستان ] و پنج فرسنگي ِ پسا واقع شده . و اين با نوشته ي ِ ابن ِ بلخي برابري دارد : « راه پرگ و طارم ، از شيراز ... منزل اوّل ماهلويه شش فرسنگ ، منزل دوم سروستان نه فرسنگ ، منزل سوم ديه كرم نه فرسنگ ، منزل چهارم پسا پنج فرسنگ ... » ( فارس نامه ، 162 ) .
فرصت الدّوله ي ِ شيرازي ( 1339 – 1271 هـ . ق. ) در « آثار ِ عجم » از ديه يا شهر ِ كرم نامي نبرده ، امّا از « تنگ ِ كرم » ياد كرده ، كه « در سه فرسنگي شهر فسا ست به طرف ِ شمال ِ شهر ِ مذكور » ( آثار ، اُفست ِ چاپ ِ سنگي ، ص 85 ) .
برداشت ِ نگارنده از مجموع ِ اين ملاحظات اين است كه احتمالاً « كَرم » منطقه اي بوده شامل ِ شهر ِ كَرم ، و سواحل ِ جنوب ِ غربي و شمال ِ غربي ِ درياچه ي ِ بختگان ، و ميانه ي ِ دو درياچه .
□
اينجا بايد به يك فقره ي ِ ديگر نيز بپردازم كه زنده ياد فره وشي آن را نادرست خوانده ( و البتّه امثال ِ اين ريز اشتباهات به هيچ وجه از ارزش ِ كار ِ آن بزرگ مرد نمي كاهد ... ) : واژه ي ِ .
اين واژه خوانده شده ، در حالي كه به گمان ِ من بايد خواند ، و در گزارش ِ فارسي « آبريزگان » آورد ؛ يعني جايگاه ِ ريزش ِ آب ؛ كه ممكن است منظور از آن « مصبّ ِ رود » باشد يا « آبشار » . [ اگر از وضع ِ جغرافيايي ِ پيرامون ِ درياچه ي ِ بختگان - و نيز ماهلويه - آگهي ِ دقيق مي داشتم ، شايد مي توانستم به برداشت ِ قطعي برسم . پس ، زحمت ِ آن مي ماند براي ِ كساني كه به منابع ِ مربوطه دسترس داشته باشند و يا اصلاً منطقه را از نزديك ديده باشند ؛ اگرچه در دوره اي چنين طولاني ، احتمال ِ هزارها تغيير هست ؛ بويژه كه سرزمين ِ ما سده هاي ِ دراز پايكوب ِ اهريمن ِ گيتي ستيز بوده و هست : ديوان ِ دشمن ِ كوه ، دشت ، جنگل ، باغ ، بوستان ، سبزه ، چشمه ، جويبار ، رود ، دريا ، آب . ]
همچنين ، براي واژه ي ِ بعد نيز بايد به قرائتي ديگر قائل شد : . فره وشي آن را « » خوانده ، كه حرف ِ ربط باشد ، برابر « و » ِ فارسي . [ هزوارش ِ = u + ضمير ِ = ] ( اين نگاره نيز خوانده مي شود ، به معني ِ « از َش ، از او » - نمونه : ص20 ، س1 ؛ ص58 ، س7 ؛ ... – و البته در فقره ي ِ حاضر وجهي ندارد . ) - چون پهلويْ آموخته نيستم ، ناگزير صفحاتي چند از آغاز ِ متن را چشم گردان كرده و بر چند فقره ي ِ « » تأمل نمودم : ص10 ، س4 و 9 ؛ ص12 ، س4 و 8 ؛ ص14 ، س1 ؛ ص18 ، س3 و 8 و10 ؛ ص24 ، سطر ِ آخر ؛ ص26 ؛ س6 / ... . در همه ي ِ اين چند فقره / در سر ِجمله واقع شده ؛ جمله ي ِ مستقل يا دمباله . ضميري كه به اين هزوارش / / مي چسبد ، به نوعي نقش ِ شناسه را دارد ، براي سوّم شخص ِ مفرد كه نياز به شناسه ندارد ! بعضاً نيز نوعي نقش ِ « ضمير ِ فاعلي » دارد ، با وجود ِ فاعل ! در جمله ي ِ مورد ِ درنگ ِ ما ، به گونه اي كه زنده ياد فره وشي خوانده و فعل ِ « است » نيز به جمله افزوده ، البته « » در سر ِ جمله ي دمباله واقع شده ! امّا با خوانش ِ پيشنهادي ِ بنده ، و صد البتّه با حذف ِ افزوده ي ِ « است » ، ديگر نمي توان اين نگاره را « » خواند . بنده در حدّ ِ توان همه ي ِ احتمالات ِ خوانشي را مورد ِ تأمّل قرار دادم و به نتيجه اي نرسيدم ؛ حتي با اين فرض كه حرف ِ « » كه در پايان ِ واژه ي ِ( ) آمده از آن ِ واژه ي ِ بعد باشد - يعني نگاره ي ِ ما ، در اصل « » بوده باشد - . باز هم نتيجه اي حاصل نشد .
تصور مي كنم كه بايد چيزي از ته ِ اين نگاره افتاده باشد ، و نظرم به اين است كه در اصل « » بوده : = آبدان . در فرهنگ ِ معين يكي از معاني ِ « آبدان » - معني ِ نخست ! – چنين است : « جاي عميقي كه آب در آن جمع شود ؛ غدير ، آبگير ، شمر . »
،
اكنون به گوشه ي ِ از همه جالب تر ِ اين تأمّل مي رسيم ، و آن اين است كه فردوسي از « آبگير » سخن گفته است :
                    چو آگه شد از رفتن اردشير
                    وزآن ماندن ِ او بر آن آبگير
                                        ( كارنامه . پابرگ ِ ص 63 ؛ و نيز : ص 235 )
و به چند بيت پيش نيز مي خوانيم :
                    ز هر سو سپه باز خواند اردشير
                    پس ِ پشت ِ او بُد يكي آب گير
                                        ( همان . ص 234 )
و معاني ِ« آبگير » ، از فرهنگ ِ معين : « 1 - استخر ، آبدان ، غدير ، بركه 2 - مرداب 3 - حوض 4 - دريا ، بحر 5 - ( زمين شناسي ) تمام پهنه اي كه آب آن به يك رود ريزد .6 - ... »
( ، در منظومه ي ِ درخت ِ آسوريگ آمده ، امّا به معناي ِ « جاي ِ آب » ؛ از زبان ِ بز : مشكُم [ پوستم ] را كنند ، آبدان . [ بيت ِ (؟) 58 ؛ بند ِ 36 ؛ ص 3 – 62 ] – اين واژه در ويس و رامين به همين معنا كه در كارنامه در نظر است ديده مي شود . )
؛
يك فقره تصحيح ِ ديگر هم انجام دهم و بعد به سراغ ِ « زوام / زوان » برويم ( و جالب آن كه اين تصحيح را دكتر فره وشي به گونه اي در - پارسي گردان – انجام داده ؛ امّا بايد در اصل ِ متن ِ پهلوي نيز اعمال شود . ) :
عبارت ِ مورد ِ بحث ، كه در آغاز ِ يادداشت نقل شد ، در متن ِ مصحَّح ِ آنتيا ، اندكي متفاوت است :

   ( ص 175 )

توضيح ِ واضحات نمي دهم . وجه ِ صحيح – با استفاده از هر دو نسخه – چنين است :



          مهرك ِ انوشك زاتان از زَوام ِ پارس ...
،
يك بار عبارت را به طور ِ كامل بخوانيم :
          « مهرك ِ انوشك زاتان از زَوام ِ پارس چون شنود كه اردشير به در ِ كَرم ْ آبريزگان ْ آبدان بر سپاه ِ كَرم پيروز نشد ، ... »
□
چنان كه ملاحظه مي شود ، با فقره ي ِ « آبريزگان ْ آبدان » [ كَرم ْ آبريزگان ْ آبدان ] ( اگر تصحيح ِ نگارنده بجا و درست بوده باشد ؛ كه البتّه خود در آن ترديد ندارم ! ... ) ، جايگاه ِ نبرد ِ اردشير با « كَرم ْ خداي » در محدوده ي ِ جنوبي ِ « درياچه ي ِ بختگان » ، تثبيت مي گردد .
□
با تأمّل بر دو فقره ي ِ زير از كارنامه ي ِ اردشير و شاهنامه [ كه بيان ِ يك مطلب است ] :
□ آن بتي كه به گذاران (5) ايدون چير ، كه اش 5 هزار ، چه ، به يگانگي به كسته كسته ي ِ بوم سند و مكران و دريا آمده است ... ( بخش 6 . ص 75 )
                    □ به كشور پراكنده شد لشكرش
                       همه گشت آراسته كشورش
                       ز درياي چين تا به كرمان رسيد
                       همه روي كشور سپه گستريد
                                        ( كارنامه . ص 233 )
مي توان اين گونه برداشت كرد كه كَرم ْ خداي بر منطقه اي گسترده - از ميانه ي ِ دو درياچه ، و سواحل ِ جنوبي ِ بختگان ، تا حدود ِ سروستان و فسا ، و به سوي ِ درياي ِ هند – فرمانروايي يافته بوده ؛ امّا اصل ِ پايگاه ِ او ، حدّ ِ فاصل ِ دو درياچه ، و سرزمين هاي ِ جنوبي ِ بختگان بوده است .
؛
از « گوزاران / گذاران » در آغاز ِ همين بخش ِ 6 ، نام برده شده : « اندر راه سپاه ِ هفتان بوخت كرم خداي بهش برخورد ، آن همگي هير و خواسته و بنه از آن سواران اردشير بستده به گذاران ، دستكرد ِ گولار ، آنجا كه كرم بنه داشت آورد ... » [ ص 55 ]
،
در شاهنامه ، اين نام به صورت ِ « كجاران » آمده . و اين در آغاز ِ چيرگي يافتن ِ هفتواد [ كرم ْ خداي ] است ، و اين كه هفتواد از شهر ِ كجاران به سوي ِ كوه مي رود ، دژي بر بالاي ِ كوه مي سازد ، دري آهنين بر آن مي نهد ، و
                    يكي چشمه اي بود بر كوهسار
                    ز تخت اندر آمد ميان حصار
                    يكي باره اي كرد گرد اندرش
                    كه بينا بديده نديدي سرش
                    چو آن كرم را گشت صندوق تنگ
                    يكي حوض كردند بر كوه سنگ
                    چو ساروج و سنگ از هوا گشت گرم
                    نهادند كرم اندرو نرم نرم
                                        ( كارنامه ، ص 3 – 232 )
فرصت الدّوله شيرازي ، « تنگ ِ كرم » را از نزديك ديده ، تصويري از آن كشيده ، و توصيف ِ دقيقي به دست داده است كه در يكي بودن ِ آن ، با آنچه در شعر ِ فردوسي آمده جاي ِ هيچ ترديدي باقي نمي ماند :
« تنگ كرم (6) در سه فرسنگي شهر فسا ست به طرف شمال شهر مذكور و آنجا خنب آتشكده است كه عوام النّاس و اهل دهات آن را قمپ مي نامند و بعض ديگر خمپ مي گويند . و اين خنب آتشكده ميان دو كوه (7) واقع است يكي كوه تُودَج ... ديگر خرمن كوه ... در وسط آن دو كوه ... خنب آتشكده است . تفصيلش اين است كه آنجا غديري است عميق به شكل مستدير كه في الجمله مستطيل باشد . دور تا به دور آن سيصد قدم است و عمقش شش ذرع ... از يك طرف آن خنب جدولي بريده اند كه متّصل آب از آن جاري است و علي الاتّصال در جوش و برآمدن مي باشد و آبي كه داخل جدول مي شود از انبوه صدا مي كند و همهمه دارد . كوهي كه بر بالاي سر خنب مذكور است قطعه اي از خرمن كوه است . در آن كوه آثار قلعه اي است ... از سنگ و گچ ساخته اند همه خراب و درهم ريخته و در دو طرف آن خنب از بالاي كوه تا به دامن ... متدرّجاً از سنگ و گچ پله ساخته بوده اند ... وسط كوه بالاي سر خنب نيز آثار بنايي هست و بر بالاي كوه تودج چشمه هاي بسيار است كه آب از آنها متّصل جاري است . آن را چهل چشمه نامند و اين آب چهل چشمه با آب خنب يكي مي شود ، مي رود تا شهر فسا و بالاتر به آن زراعت مي نمايند و بر بالاي سر چهل چشمه يعني در دامنه ي كوه تودج سنگي مكعّب برپاست ... معلوم است كه آن سنگ پايه ي ديوار يا طاق بوده ... » ( آثار عجم ، ص 6 – 85 )
،
همان طور كه گفته شد ، سنجش ِ سخن ِ فردوسي با شرح ِ فرصت الدّوله ، جايگاه ِ « كَرم » - يا به عبارت ِ ديگر : قرارگاه ِ « كَرمْ خداي » - را به طور ِ نسبةً روشن ، آشكار مي سازد . افزون ِ بر آن ، خوانش ِ نگارنده در فقره ي ِ « » را نيز تأييد مي كند . تصوّر كه نه ، بي گُماني ِ من بر اين است كه « آبريزگانْ آبدان » نامي است – يا : بوده – براي ِ جايي كه فرصت الدّوله آن را توصيف نموده . و اين را بايد تركيب ِ اضافي ِ مقلوب شمرد : آبريزگانْ آبدان = آبدان ِ آبريزگان . نيازي به شرح ِ بيشتر نيست ! ( و اگر هست ، چنين است : درياچه واري كه از آبريزها تشكيل شده ... )
□
اينك ، به « زوام / زوان » باز مي گرديم .
[ در حاشيه ، بايد به دو نكته اشاره كنم :
1- در كارنامه ( متن ِ پهلوي ِ حاضر ، و نيز متني كه مأخذ ِ فردوسي يا پژوهندگان و گزارندگان ِ پيش از وي بوده ، و فردوسي از نوشته ي ِ ايشان بهره برده ) به دلايل و عللي كه بحث ِ آن مجالي جدا مي طلبد ، ترتيب ِ زماني ِ كارزارهاي ِ اردشير رعايت نشده ، و مثلاً نبرد ِ وي با كَرمْ خداي و مهرك ، پس از پيروزي ِ وي بر اردوان آمده ، در حالي كه اين وقايع مربوط به آغاز ِ كار ِ اردشير است ؛ پس از چيرگي ِ او بر استخر .
2- رونويسي هاي ِ بيشترينه ي ِ مؤلّفان ِ دوره ي ِ اسلامي ، كه گويي با مقوله ي ِ پژوهش ، از بنياد آشنايي نداشته اند ، و تحريف و تصرّفات ِ بيرون از حدّ ِ تصوّر ِ نسخه پردازان ، اغلب ، و به ويژه در ضبط ِ نامْ جاي ها ، وضعي سردرگم كننده پديد آورده ؛ به گونه اي كه نمي توان به آساني و از روي ِ بي گُماني به اين متن ها استناد جُست . ]
،
اينجا به يك دانسته ي ِ ديگر نيز نياز داريم ، و آن اين كه : بنگاه / بنه ي ِ اردشير در كجا بوده ؟
متأسّفانه ، از كارنامه نمي توان دانست كه اردشير از كجا برخاسته ، و قلمرو ِ آغازين ِ او دقيقاً چه شهرها و سرزمين هايي بوده . ( در اينجا به اختلاف ِ اساسي ِ روايت ِ كارنامه ، شاهنامه ي ِ فردوسي ، و نيز حمدالله مستوفي در تاريخ ِ گزيده ، با روايت ِ طبري و ... كاري نداريم ، و تأمّل ِ خود را به روايت ِ دسته ي ِ نخست محدود مي كنيم . )
به نظر مي رسد كه اردشير پس از گريختن از « ري » (8) ، نخست پوشيده وار از درياچه ي ِ « ماهلويه » گذشته ، و در ساحل ِ جنوبي ِ آن ( شايد در « كوار » ) با بزرگاني كه با بابك مربوط بوده اند ، ديدار نموده ؛ سپس بر استخر ( كه پسر ِ اردوان بر آن فرمان مي رانده ) چيرگي يافته ؛ و پس از آن ، به كارزارهايي در بخش ِ جنوبي ِ پارس ( = كوره ي ِ اردشير خوره ) پرداخته است .
اگر چنين بوده باشد ، بنه ي ِ اردشير ، به هنگام ِ تاخت ِ مهرك ، در « كوار » بوده است .
پيش از اين ، در باره ي ِ محلّ ِ « زوام » ، با در نظر گرفتن ِ احتمال ِ تحريف و خطاي ِ نگارشي در نسخ ِ متون ِ كهن ِ جغرافي ، چند حدس مطرح شد . آنچه به شمار ِ اين حدس ها يكي مي افزايد ، اين است كه محلّي به نام ِ « نوبندگان » ( معرّب ِ آن : نوبندجان ) داريم ، در سه فرسنگي ِ فسا به سوي ِ دارابگرد . [ رك : آثار ِ عجم ، ص 90 ] پس احتمال ِ اين نيز هست كه « زوام » جايي ميانه ي ِ « كارزين » ( در نزديكي ِ جهرم ) و اين « نوبندجان » بوده باشد ؛ به ويژه كه در روايت ِ فردوسي ، مهرك از « جهرم » دانسته شده .
امّا فقره ي ِ « جهرم » در روايت ِ فردوسي را به گونه اي ديگر نيز مي توان مورد ِ تأمّل قرار داد ( به ويژه ، با توجّه به نكته اي كه پيش از اين مطرح شد ، كه : پذيرفتني نيست كه دو جهرم ، يا يك جهرم با دو كدخدا ، داشته باشيم ؛ اگرچه نام ِ مشترك براي ِ دو جاي - و حتّي بيشتر – استبعادي ندارد و نمونه هايي داريم ! (9) ) . اين احتمال هست كه نام ِ « زوام » در اصل به گونه ي ِ زير بوده :
گَهْ رمْ زوام (= گاه / جايگاه ِ رم / رمه ي ِ زوام ) يا : ( = گاه / جايگاه ِ رام / رامش ِ زوام )
كه در روايت ِ فردوسي ، بخش ِ نخست ِ اين نام ، به صورت ِ « جهرم » درآمده ؛ و در روايت ِ كارنامه ، بخش ِ نخست افكنده شده و « زوام » به جا مانده است .
در اين صورت ، مي توانيم از جهرم ِ مشهور برگذشته و به جايي ديگر متوجّه شويم : زوام ، يا به عبارت ِ ديگر ، همان : رم زوان ( كه در متون ِ كهن مي بينيم ) .
در اين برداشت ِ نهايي ، نظر ِ نگارنده به نوشته ي ِ حمدالله مستوفي است ، كه : « قلعه ي رم زوان به حدود غنديجان جايي محكم است ... » [ رك : جغرافياي ِ تاريخي ، ص 280 ] ( و چنان كه پيشتر گفته آمد ، ابن ِ بلخي نيز احتمالاً همين را گفته است . )
□
اين ، به حدّ ِ توان و مجال و منابع ِ به دسترس ِ نگارنده ، همه ي ِ آن چيزي است كه از تأمّل در نوشته هايي كه ذكر ِ آن رفت ، به دست آمده ؛ و البتّه براي ِ اطمينان ، بايد منابع ِ بيشتري را ديد ؛ همچنان كه ديدن ِ اين بخش از فارس كاملاً ضروري است . ( با فلك دوش به خلوت گله اي مي كردم ... )
□□
از اين بيت ِ فردوسي :
                    سپه برگرفت از لب ِ آبگير
                    سوي ِ پارس آمد دمان اردشير
                                        ( كارنامه ، ص 236 )
برمي آيد كه ممكن است « پارس » نام ِ بخش ِ محدودي از پارس نيز بوده باشد . شايد بتوان تصوّر كرد كه منطقه اي محدود به « كوار / جهرم / گور / غنديجان » ، « پارس » ناميده مي شده است .
در كارنامه ، چنان كه ديديم ، گفته شده : « مهرك ِ انوشك زاتان از زوام ِ پارس ... » و در چند سطر ِ بعد نيز آمده : «> اردشير < چونش مهرْ دروجي ِ مهرك و ديگر مردمان ِ پارس به آن آيين شنود ... » ( ص 63 )
و شايد نيز بتوان اين « پارس » را با « اردشير خوره » برابر دانست . در كارنامه آمده : " اردشير از آنجا باز به اردشير خوره آمد و كار با « مهرك انوشزادان » كرد و « مهرك » كشت ... " ( ص 77 ) و فردوسي در اين فقره نيز « جهرم » آورده :
                    به جهرم چو نزديك شد پادشا
                    نهان گشت زو مهرك ِ بي وفا
                                        ( كارنامه ، ص 237 )
( والبتّه نبايد چنان پنداشت كه « اردشير خوره » ي ِ مذكور در كارنامه ، دقيقاً هماني بوده كه در دوره ي ِ پس از تازيان بوده . ) و در اين صورت ، احتمال ِ آن هست كه « زوام » نه يك جاي ِ محدود ، بلكه بخشي از پارس – شايد محدوده ي ِ ميانه ي ِ « گور / كوار / غنديجان » - بوده باشد .
□
نكته : با مشخّص شدن ِ محلّ ِ « كَرم » ( يعني « تنگ ِ كَرم » در سه فرسنگي ِ شمال ِ فسا ) مي توانيم بر عبارتي ديگر از كارنامه نيز درنگي داشته باشيم . در همين بخش ِ 6 ، بندهاي ِ 16 – 14 ، آمده : « كرم خداي هفتان بوخت ، 7 پسر داشت و هر پسري با هزار مرد به شهر شهر گمارده بود ٭ اندر آن گاه پسري كه به اروستان (2) بود با بس سپاه از تازيكان (3) و مزنيكان (4) به دريا گذاره آمد و با اردشير به كوشش ايستاد ٭ سپاه ِ كرم كه به دژ بود همگي به بيرون آمد ، با سواران ِ اردشير كوشش ها و كارزار ِ جانسپارانه سخت كرد ... » ( ص 62 )
توضيح ِ دكتر فره وشي : « 2- اروستان : عربستان ، مقصود بخش ِ عمان و سواحل ِ جنوبي ِ خليج ِ فارس است . 3- تازيان : عرب ها 4- از ريشه ي فارسي ِ باستان آمده كه خود مشتق است از maka و مراد مردم ِ مكران و قسمت ِ ساحلي ِ بلوچستان و بخشي از عمان است . »
به نظر ِ نگارنده ، اين برداشت نادرست است . پيش تر ، به استناد ِ بند ِ 4 بخش ِ 6 ، و ابيات ِ فردوسي ، قلمرو ِ « كَرمْ خداي » را تا « به سوي ِ درياي ِ هند ( = عمان ) » محتمل دانسته ام ، امّا اينجا از آن بر مي گردم و نظرم به اين است كه اشارات ِ مذكور ، ممكن است جز گزافه گويي – در راستاي ِ بزرگ و بيش از حد توانمند وانمودن ِ كَرمْ خداي – نبوده باشد ؛ اگرچه ، احتمال ِ خطا را نيز بايد در نظر داشت : ممكن است در روايات ِ كهن و نگارش هاي ِ پيشين ِ كارنامه ، از درياچه ي ِ بختگان ( كه خود ممكن است با « هفتان بوخت ، كَرمْ خداي » نسبت داشته بوده باشد ) با نام ِ « درياي ِ پارس » ياد شده بوده باشد ؛ و همين نكته ، باعث شده كه قلمرو ِ كرم خداي تا خليج ِ فارس و درياي ِ هند ، و حتّي سواحل ِ جنوبي ِ آن ، كشيده شود ! ( يعني چنين انگاشته شود ! ) .
بي هيچ ترديدي ، دريايي كه پسر ِ كَرمْ خداي از آن گذر كرده و در اين سوي به ياري ِ پدر آمده ، درياچه ي ِ « بختگان » بوده ؛ و به احتمال ِ قوي : بخش ِ كم پهناي ِ شرقي ِ آن . به عبارت ِ ديگر ، قلمرو ِ فرمان روايي ِ پسر ِ كَرمْ خداي ، شبه ِ جزيره ي ِ شمال ِ شرقي ِ درياچه بوده است .
تأمّل در اين دو بيت ِ فردوسي ، هرگونه ترديدي را برطرف مي سازد :
                    برآمد ز آرام ، وز خورد و خواب
                    به كشتي بيامد برين روي آب
                    ز كشتي بيامد بر ِ هفتواد
                    دل ِ هفتواد از پسر گشت شاد
                                        ( كارنامه ، ص 62 پابرگ ؛ و ص 234 )
( در شاهنامه از سپاه ِ تازيكان و مزنيكان نامي برده نشده . )
،
( اروستان ) – كه در چاپ ِ آنتيا اندكي متفاوت آمده : - و ( تازيكان ) و ( مزنيكان ) را به صور ِ ديگر نيز مي توان خواند ؛ همچنان كه مي توان و يا بايد دگرگوني هاي ِ محتمل را هم در نظر داشت . و اين نيازمند ِ تأمّل ِ دقيق ، و بررسي ِ كافي است ؛ كاري كه عجالةً از حوصله ي ِ نگارنده بيرون است .
□
در عبارت ِ اصلي ِ مورد ِ بحث ( مهرك ِ انوشك زاتان ... ) ، فعل ِ ( ) آمده ، كه به « پيروز نشد » گزارش شده . در صفحه ي ِ 48 همين كتاب ( كارنامه ) ، براي ِ اين معني ، واژه ي ِ « پيروزي » نيز با فعل همراه است : ( = ) . در فرهنگ كوچك زبان پهلوي ( تأليف ِ استاد مكنزي ، ترجمه ي ِ خانم ميرفخرايي ) ، براي ِ فعل ِ ( كه براي ِ آن وجه ِ هزوارش ِ - - ذكر شده ، و وجه ِ خودي ِ آن ، تنها در فارسي ِ ميانه ي ِ مانوي [M] نشان داده شده ؛ و اين مقرون به صحّت نيست ، چرا كه « كارنامه ي ِ اردشير » متني مانوي نيست ، و اين فعل – به وجه ِ خودي – در آن هست ! ) معني ِ « يافتن ، به دست آوردن ، كسب كردن » آمده .
اگر نتوان براي ِ معني ِ « پيروزي يافتن ، پيروز شدن » ، در ساير ِ متون ِ پهلوي شواهدي يافت ، لازم خواهد بود كه در اين موضع از متن ِ « كارنامه » ، واژه ي ِ « پيروزي » در چنگك [] ، افزوده شود : . ( و يا شايد بتوان خود ِ همين يك فقره را – پس از اطمينان ِ كامل از صحّت ِ ضبط – به عنوان ِ « شاهد » ي بر كاربرد ِ واژه ي ِ ، به معني ِ « پيروزي يافتن ، پيروز شدن » پذيرفت ! )


مهدي سهرابيي

پايان ِ يادداشت
30 / 4 / 82
پايان ِ تايپ : ‏جمعه ‏، 2005‏ / 08‏/ 26


مشخّصات ِ منابع و مراجع :


             پابرگ ها :


٭  اين يادداشت ، پاره اي است حاشيه وار از يك پابرگ ِ مفصّل در يادداشت ِ بلند ِ « مرد » . در آن پابرگ ، جايي به نام ِ شخصيّت ِ مشهور ِ  عصر ِ ساساني : « باربد » ، پرداخته ام و ضمن ِ آن ، در باره ي ِ شهر ِ وي ( كه در بيشتر ِ منابع ِ كهن ، « مرو » ذكر شده امّا صاحب ِ المعجم - شمس ِ قيس ِ رازي - « جهرم » آورده و در روايت ِ فردوسي نيز آمده است كه باربد با آگهي يافتن از زنداني شدن و مرگ ِ خسرو پرويز ، از جهرم به بارگاه ِ خسرو مي شتابد ... ) پژوهشي نموده ام ؛ و به اين نتيجه رسيده ام كه ممكن است منظور از « جهرم » كه در شاهنامه آمده ، شهر جهرم ي كه مي شناسيم نبوده باشد ! و حدس زده ام كه « جهرم » در اصل « گَه رام » بوده ؛ و برخي حدس و گمان هاي ِ ديگر ، كه بايد آن را در اصل ِ يادداشت ِ « مرد » ديد . در هر حال ، اين تأمّل باعث شده كه اندكي بيشتر به جهرم بپردازم و آن را در كارنامه ي ِ اردشير ِ پاپكان دنبال كنم ...  ( افسوس كه نمي دانم كي خواهم توانست يادداشت ِ بسيار ارزشمند ِ « مرد » را كه نگارش ِ نيمه كاره ي ِ آن مدّت ِ دو سالي هست رها شده ، به پايان برم ، تايپ كنم و در وبلاگ بگذارم . فعلاً كه زير ِ بار ِ قرض و فلاكت هاي ِ الهي به خود و الله يكجا ريده ام !! )

(1)  در صفحه ي 235  كارنامه ( آنجا كه متن ِ كامل داستان نقل شده ) به جاي ِ « بد نژاد » ، « كي نژاد » آمده ، كه اختلاف ِ مهمي است .
(2) در اين كتاب ، از « مهرك نوش زاد » نام برده شده ، امّا از واقعه ي ِ او سخني نيست .
(3) محض ِ اطمينان بنگريد به : برخي عبارات ِ فارسي ِ ميانه در متون ِ كهن ، دكتر احمد تفضّلي ؛ در مجلّه ي ِ : نامه ي ِ فرهنگستان ، سال ِ دوّم ، شماره ي ِ چهارم ، زمستان 1375 ، ص 24 و سطور ِ پاياني ِ ص 27 .
(4) غنديجان / غندجان را اصطخري [ ص 100 ] از اردشير خره آورده ، و ابن ِ بلخي [ ص 143 ] از شاپور خوره . لسترنج نيز آن را از اردشير خوره دانسته است .
(5)  بايد « گوزاران » نوشته شود : .
(6)  در حاشيه نوشته است : « تنگ كرم – باضافه و حرف چهارم كاف عجمي بر وزن قلم است . » - اين اختلاف ِ تلفّظ نيز يكي بودن را نفي نمي كند !
(7)  بنگريد به روايت ِ فردوسي ( رك : كارنامه ، ص 237 ) : بياوردشان تا ميان ِ دو كوه .
(8)  در كارنامه – در هيچ يك از دو چاپ ِ مصحّح ِ سنجانا و آنتيا – از « ري » نامي در ميان نيست . در بخش ِ نخست ، بند ِ 4 آمده است : « اردوان به استخر مي نشست . » و اين ، همان گونه كه دكتر فره وشي اشاره نموده ، نادرست است و به جاي ِ « اردوان » ، « بابك » بايد باشد . ( در بخش ِ 4 بند ِ 11 نيز به جاي ِ « اردوان » ، « پسر ِ اردوان » درست است . [ بنگريد به : روايت ِ شاهنامه ، در پيوست ِ كارنامه ، ص 6 – 225 ] )
و امّا ، در بخش ِ 3 بند ِ 6 (ص 36 س 5 ) وجه ِ صحيح – به استناد ِ نسخه ي ِ JJ از نسخ ِ آنتيا - « » مي بُوَد = = از ري . در دمباله نيز ، مختصر تصحيحي ضروري است ( بعد از ) ::

(9)  بلكه اصلاً اين خود پديده اي است كه در بررسي هاي ِ تاريخي – جغرافيايي بايد بدان توجّه داشت . ديده مي شود كه گهگاه پژوهندگاني در اثر ِ بي توجّهي به اين پديده ، به گمراهه افتاده اند .

up
Back To Home

       Comments

       لينك ِ اين نوشته

 

M.Sohrabi
http://fardayerowshan.blogspot.com
http://borzinmehr.blogspot.com
http://www.freewebs.com/borzinmehr
http://borzinmehr.blogfa.com